Review: Third Europe: Polish Federalist Thought in the United States, 1940–1970s

Reviewed by Marcus E. Ethridge 
University of Wisconsin-Milwaukee (Emeritus)

Third Europe

Between 1939 and 1945, nearly 15,000 Poles arrived in the United States, including a substantial number of highly respected Polish intellectuals. Their ideas they explored and the proposals they discussed were driven by their shared hope for an independent Poland, lost first to the Nazis and later to the Soviet empire.

This book’s title can be traced to an observation by a British columnist in January of 1942. The columnist, Valentine Heywood, identified the “Third Europe” as a “lithe” area situated between Germany and Russia, and stretching from the Baltic as far as the Adriatic, the Aegean, and the Black Sea” (p. 1). The Cold War divided Europe into East and West, of course, but Polish émigrés in the United States made strong arguments for the idea that Poland, Czechoslovakia, Hungary, Romania, Bulgaria, Yugoslavia, Lithuania, and Greece constituted an identifiable region that would figure prominently in Europe’s future.

Sławomir Łukasiewicz brings a detailed historical perspective to the political and legal analysis generated by these Polish intellectuals, giving us valuable insights into the issues at stake in the emerging bi-polar post-war world. Although these thinkers were a diverse lot, the book focuses on their efforts to create a federal arrangement for the countries of central Europe.

Long before the creation of the European Common Market and decades before the EU was formed, the idea of a European federation had been discussed seriously among important politicians and philosophers, particularly in Central Europe. Among the most important was Count Richard von Coudenhove-Kalergi, an Austrian politician (born in Japan in 1894), who had argued in 1923 for a federal system. According to Łukasiewicz, Coudenhove-Kalergi’s ideas influenced Winston Churchill and many others during and after the war. However, while many spoke of a “United States of Europe,” Łukasiewicz notes that the federation envisioned by Coudenhove-Kalergi and others would primarily emphasize collective security and trade.

Although many Polish intellectuals were initially drawn to the Pan-European Movement, most broke away from it in the early 1930s. Toward the end of World War II, the Polish government thoroughly rejected the concept of Pan-Europeanism, largely because its leaders distrusted the Germans and the Soviets. Łukasiewicz chronicles the evolution of support among Polish-American intellectuals for a federation of central European states. These thinkers represented an extensive array of perspectives, although they shared the idea that a federal arrangement of these nations would be beneficial. Some were concerned about collective security, given that the countries included had a population of some 15 million, which could support an army of more than a million. Others focused on the need for independence from the Soviet and Western blocs.

The book documents the contributions of dozens of historians and political scientists, more than can be described in this review. Among the most noteworthy is Oskar Halecki, who joined the faculty of Fordham University in 1944.

Łukasiewicz points out that Halecki was opposed to a “world order based on the balance of power, which was the opposite of a world order based on federalist states” (p. 111). Feliks Gross was, according to Łukasiewicz, “one of the most original Polish thinkers of the twentieth century” (p. 219). Gross’s 1945 book, Crossroads of Two Continents: A Democratic Federation of East-Central Europe, set out proposals for several alternative federations of central and eastern European nations, based on the importance of security and economic factors.

Piotr Wandycz, currently professor emeritus at Yale, contributed significantly to the concept of federalism in the post-war years. One of his key contributions was the idea that a federal arrangement can only work if it was “transformed into a new ideology” that supported personal and national freedom. 1

Łukasiewicz points out that the proposals prepared by the Poles during the war failed in 1945. The Cold War dominated international relations, and Western policies were often shaped by concerns for Soviet responses and demands. However, it is arguable that many of the ideas discussed in this book have been fulfilled. 

As the author notes, an identifiable “Eastern Europe” became a reality “when Belarus and Ukraine broke away from the Soviet Union” and when Poland, Hungary, and other nations joined NATO. Recent actions by Putin’s Russia are perhaps best understood by appreciating the pro-federation forces that existed throughout the last century, which were articulated so ably by Polish émigrés. Some readers will feel that The Third Europe is more of a bibliographical synopsis than a thorough analysis of the federalism concept as it applies to Poland and her neighboring states. However, the book provides an excellent discussion of the contribution that Polish émigrés made to the modern understanding of history and international relations by exploring the special problems of central Europe in the mid-twentieth century. 


1. Halecki was also a founder and President of the Polish Institute of Arts and Sciences of America (PIASA). Gross and Wandycz later served as President of this interdisciplinary academic Association, which is the sponsor of The Polish Review.

Polish American Studies Vol. 74, No. 1, Spring 2017: White and Red Umbrella: The Polish American Congress in the Cold War Era, 1944–1988

Reviewed by Dominic A. Pacyga 
Columbia College, Chicago

White and Red Umbrella

Joanna Wojdon’s latest study of the Polish American Congress (PAC) and the role it played during the Cold War is the best study of the subject in English. For those who can read Polish, her two-volume study W Imieniu Sześciu Milionów and W Jedności Siła remains the classic interpretation. Wojdon, who teaches at the University of Wrocław, has done a yeoman’s job in the various archives that she has visited. Her patience with, and scrutiny of, the primary sources has created an encyclopedic look at the events that surrounded the creation of the PAC and its reaction to national and international events. The book follows a somewhat chronological outline, although given its focus on various themes and sub-themes it at times moves back and forth. This can be slightly confusing to the reader. The title, White and Red Umbrella, of course reflects the national colors of Poland, but also the role of PAC in the American Polonia. When it was founded during World War II, it provided an umbrella organization that could lobby on behalf of both Poland and the Polish American community. It continues to play that role today, although, I would argue, on a more limited basis. 

White and Red Umbrella focuses on the administrations of the PAC’s first two presidents, Charles Rozmarek and Aloysius Mazewski, both of whom also served as presidents of the Polish National Alliance, Polonia’s largest fraternal organization. They also led the association through a most difficult period in both Polonia and Poland’s postwar history. For the American Polonia the years after World War II saw increased Americanization as well as the influx of several waves of Polish immigrants. Poland, of course, fell under the domination of the Communist Party as a result of the victory of the Red Army during the war. The Polish American Congress thus faced tremendous challenges on both the domestic and foreign front as it attempted to play out its role as protector of the cultural ethnic community at home and the role of supporter of Poland’s independence abroad. Neither Rozmarek nor Mazewski ever recognized the communist regime in Warsaw, although as Wojdon points out, PAC’s stance toward communist Poland did show some flexibility as events played out both in Europe and the United States. 

Wojdon places PAC’s origin at a meeting held on March 4, 1944, in the offices of the Polish Women’s Alliance on North Ashland Avenue in Chicago. At this meeting Rozmarek called for a united American Polonia in support of the Polish cause of independence and freedom. The gathering began plans to hold a national organizational meeting in Buffalo the following May. The fifty-member group representing major Polonia organizations elected an executive committee with Rozmarek as president of the new organization. PAC was another in a long line of attempts to unite Polonia’s often warring organizations that date back to the nineteenth century. In fact, only the events surrounding World War I even temporarily imposed a type of unity on Polish American organizations. The stresses of both World War II and the Cold War made unity once again possible for the Polish diaspora in the United States. 

Wojdon does an admirable job of relating various events and PAC’s responses to them. One of the themes that emerge from this study is the frustration caused by PAC’s inability to reach its various goals. Chief among these were financial targets. PAC always seemed to be short on funds and therefore political power. Even opening an office in Washington, D.C. caused financial hardship for the organization. Also, its various state divisions often pursued their own agendas at times in conflict with the Chicago based leadership. Creating and maintaining an umbrella organization in a frequently divided community proved difficult. What Wojdon refers to as the “steadfast” post-1945 immigration, which came to dominate many of Polonia’s organizations, sometimes tied PAC’s hands because of their strict attitudes toward the Warsaw regime. The tension between the various immigrant waves, as depicted by Mary Patrice Erdmans in Opposite Poles, could not help but also cloud the picture and hamper PAC’s ability to respond to events during the Cold War and Solidarity eras. 1

While PAC suffered from a lack of funds and also with a sense of political frustration given the realities of the post-Yalta Conference years, it put its best foot forward in the period after 1968 culminating in its support for Poland during the Solidarity movement and martial law in the 1980s. As during the World War I era, the American Polonia heartily supported the homeland in its struggle for freedom and independence. The Mazewski years (1968–1988) were especially important for the PAC and its objectives, on both the domestic and foreign fronts. Wojdon skillfully portrays the balancing act that Mazewski had to perform in guiding the congress during this crucial era. He always had to deal with different factions within Polonia. Mazewski also hoped to revitalize interest in Polonia organizations among the quickly Americanizing descendants of the earlier immigration. He created an anti-defamation campaign and fought against perceived prejudices against Polish Americans. On various occasions, Mazewski sponsored studies of Polonia and employed then young scholars in the pursuit of an accurate profile of the American Polonia (I among them). While the election of Pope John Paul II and the emergence of the Solidarity Movement shortly thereafter, improved Polonia’s and Poland’s standing in the eyes of the American public, there was still much work to be done. Wojdon again does a thorough job in describing these efforts. 

Once the Solidarność movement began its decade long struggle that led to the eventual downfall of communism in Eastern and Central Europe, the Polish American Congress was able to successfully play the role it originally intended to pursue, that is to promote the cause of freedom and independence in the homeland. As Wojdon states its impact is not widely celebrated or even understood in either Poland or the United States. PAC organized a tremendous amount of aid for the Polish nation during those trying times. It put a good deal of pressure on Washington to respond to events in Poland and to encourage the Solidarity Movement. As during the two world wars, Polonia sent relief and aid to those suffering during the economic and political struggles of the 1980s. It again fulfilled the role of what was once called the “Fourth Partition” as a valuable ally to those who struggled for change in the homeland. 

White and Red Umbrella is an excellent study of the Polish American Congress. The author also outlines PAC’s relationship with other ethnic groups such as Jews and Germans. Wojdon examines PAC’s flaws and those of Polonia as well as its triumphs. For those interested in American or immigration and ethnic history it will be the most important study of this crucial Polonia organization. 


1. Mary Patrice Erdmans, Opposite Poles: Immigrants and Ethnics in Polish Chicago, 1976–1990(University Park: Pennsylvania State University Press, 1998).

White and Red Umbrella: The Polish American Congress in the Cold War Era, 1944–1988

Reviewed by: Jakub Tyszkiewicz 
University of Wrocławski

KONGRES POLONII AMERYKAŃSKIEJ I JEGO UDZIAŁW POLITYCE AMERYKAŃSKIEJ WOBEC POLSKI.

Wokół książki Joanny Wojdon,

White and Red Umbrella. The Polish American Congress in the Cold War Era 1944–1988, Budapest 2015, s. 370

JAKUB TYSZKIEWICZ Uniwersytet Wrocławski

White and Red Umbrella

Nowa, wydana w języku angielskim książka Joanny Wojdon, uznanej badaczki dziejów Polonii w Stanach Zjednoczonych, stanowi podsumowanie jej wie- loletnich badań nad Kongresem Polonii Amerykańskiej (KPA), najważniejsząorganizacją Amerykanów polskiego pochodzenia po II wojnie światowej. Cho- ciaż nowa publikacja wykorzystuje ustalenia przedstawione we wcześniejszych jej książkach na ten temat, wydanych w Polsce1, to jednak White and Red Umbrella nie jest tylko prostym tłumaczeniem tych pozycji, ale udaną syntezą, w przystępny sposób ukazującą działania KPA w latach prezydentur dwóch jej niekwestionowanych liderów – Charlesa Rozmarka i Alojzego Mazewskiego. Od razu dodajmy, że jest to praca pionierska, bowiem nie było dotąd, zarówno w Polsce, jak i w USA, opracowania, które całościowo pokazywałoby zarówno działania KPA na polu wewnętrznym, jak i jego rolę we wspieraniu sprawy polskiej w polityce amerykańskiej w latach 1944–19892.

Warto podkreślić przede wszystkim bogatą bazę archiwalną wykorzystanąprzez autorkę. Kwerendę oparto przede wszystkim na mało dotąd wykorzysta- nych przez badaczy materiałach z Imigration History Research Center w Min- neapolis, Connecticut Polish American Archives w New Britain, Central Polish American Archives w Orchard Lake i Instytutu Piłsudskiego w Nowym Jorku, uzupełnionych o inne archiwalia w różnych instytucjach amerykańskich i pol- skich, publikacje zwarte wydane przez KPA i, co warte podkreślenia, prasępolskojęzyczną. W mniejszym stopniu wykorzystano materiały dotyczące Polonii, wytworzone np. przez aparat komunistycznego resortu spraw zagranicznych czy peerelowski wywiad zajmujący się sprawami emigracji. Nie sądzę jednak, aby informacje w nich się znajdujące znacząco wpłynęły na zmianę tez zawartych w książce Joanny Wojdon.

Na niespełna 400 stronach autorce udało się w pełni pokazać 40 lat historii KPA. Książkę wyraźnie można podzielić na dwie części – pierwsze pięć rozdzia-łów poświęcono dziejom organizacji pod przewodnictwem Rozmarka, pozostałe dotyczą jej działalności w czasie prezydentury Mazewskiego. W rozdziale I, przedstawiając genezę powstania nowej organizacji, Joanna Wojdon wskazała na rolę Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia, a szczególnie Polonii z Chicago, jako głównych sił sprawczych w powołaniu KPA. Ważny element działalności tej organizacji od początku stanowiły kwestie polityczne. Amerykanie polskiego pochodzenia byli bowiem zaniepokojeni nową sytuacjąPolski po konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie i brakiem reakcji aliantów zachodnich na zachowanie Armii Czerwonej na dawnych terenach II Rzeczypo- spolitej na początku 1944 r. Nie jest zatem zaskoczeniem, że wpływowi KPA na politykę USA wobec Polski zdominowanej przez komunistów w okresie „zimnej wojny” Joanna Wojdon poświęciła dużo miejsca.

Widać to dobrze w rozdziale II, gdzie autorka przedstawiła stosunek orga- nizacji polonijnej do najważniejszych wydarzeń politycznych, wpływających na sytuację w Polsce na przełomie 1944 i 1945 r.: powstania władz komuni- stycznych – PKWN w lipcu 1944 r., wybuchu powstania warszawskiego oraz ustaleń konferencji jałtańskiej. Wskazuje zwłaszcza na powikłane losy protestu przeciwko zmianom wschodniej linii granicznej i znaną, niejednoznaczną postawęprezydenta Franklina D. Roosevelta, który nie zgodził się na spotkania w tej sprawie, równocześnie znajdując czas na rozmowy z delegacją Polonii w czasie kampanii prezydenckiej w październiku 1944 r. Joanna Wojdon poświęciła temu

on Poland’s Behalf, 1863–1991, New York: East European Monographs, Boulder Columbia Uni- versity Press.

spotkaniu osobne miejsce, podkreślając brak jakichkolwiek obietnic ze strony prezydenta USA w sprawie polskiej.

Autorka, w tym miejscu łamiąc chronologiczny wywód książki, zauważa generalny problem KPA nie tylko w czasie wojny, ale w ciągu całej, 20-letniej prezydentury Rozmarka – trudność w dotarciu do lokatorów Białego Domu. Jej zdaniem pokazuje to niewielki wpływ polonijnej organizacji na działania USA wobec Polski. Przychyla się zatem do stanowiska badaczy, którzy podkreślająmałe znaczenie grup etnicznych w tworzeniu polityki amerykańskiej, zwłaszcza zagranicznej3. Przemawia za tym, jej zdaniem, fakt, że w okresie 1945–1968 doszło tylko do 13 spotkań delegacji Polonii z lokatorami Białego Domu. Pre- zentuje dowody niechętnej ich postawy, np. odrzucenie przez Harry’ego Trumana i Dwighta D. Eisenhowera zaproszeń na konwencję KPA. Ten ostatni nie sko- rzystał także z zaproszenia na obchody rocznicy przyjazdu pierwszych polskich osadników do Jamestown. Warto jednak podkreślić, o czym Joanna Wojdon pamięta, że w czasie drugiej kadencji prezydentury Eisenhowera delegacja KPA gościła w Białym Domu aż trzykrotnie. W czasie tych spotkań panowała pełna zgodność co do dalszych kroków polityki amerykańskiej wobec nowej sytuacji w Polsce po Październiku 1956 i pomocy ekonomicznej dla Warszawy. Wpraw- dzie wygłoszone na Piątej Krajowej Konwencji jesienią 1960 r. wystąpienie, w którym kandydat na prezydenta John Kennedy przedstawił przyszłą politykęwobec Warszawy, można uznać za element walki wyborczej4, to jednak trzeba pamiętać o jego spotkaniu z przywódcami KPA w 1961 r. Prezydent przychyliłsię ich żądań, dotyczących większej kontroli USA nad stypendiami przyznawa- nymi przez amerykańskie fundacje w Polsce, co znalazło wyraz w specjalnej dyrektywie5.

Chociaż w czasach prezydentury Kennedy’ego rzeczywiście nie doszło jużdo żadnego spotkania w Gabinecie Owalnym, to jednak Kennedy był obecny na obchodach Dnia Pułaskiego w roku następnym. Jego wypowiedź podkreślająca brak zgody USA na radziecki dyktat w Europie Wschodniej, a zwłaszcza okre-ślenie postawy Waszyngtonu wobec narodu polskiego ewangelicznymi słowami

„Byłem w więzieniu i odwiedziliście mnie”, wywołała zresztą wściekłe pomruki rządu komunistycznego w Warszawie6. Warto moim zdaniem również przypo- mnieć udział wiceprezydentów w imprezach organizowanych przez KPA w tej dekadzie. Zwłaszcza wystąpienie Lyndona Johnsona na chicagowskich obchodach rocznicy Konstytucji 3 Maja w 1963 r. miało spore reperkusje w stosunkach polsko-amerykańskich7. Przypomnijmy także, że Johnson, już jako prezydent, w oświadczeniu z okazji parady Pułaskiego w październiku 1965 r. podkreślałtradycyjne więzy przyjaźni łączące oba narody. Podobne akcenty można zauwa-żyć w jego mowie w Doylestown, z okazji poświęcenia kościoła pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej8.

Choć generalnie słuszne wydaje się zatem stwierdzenie autorki o niskim priorytecie spraw polskich w polityce zagranicznej USA w latach 60., trzeba zauważyć, że demokratyczni prezydenci zwracali nieco więcej uwagi na sprawy mniejszości etnicznych. Po raz pierwszy w historii Stanów Zjednoczonych przed- stawiciel Polonii został członkiem dwóch gabinetów: Kennedy’ego i Johnsona. Mam tu na myśli osobę Johna Gronouskiego, mającego polskie korzenie, o któ- rym autorka wspomina przy innych okazjach. Chociaż chyba nie był członkiem KPA, jednak jego kariera zdaje się potwierdzać nieco inne spojrzenie na sprawy mniejszości polskiej przez lokatorów Białego Domu w latach 60., a także do pewnego stopnia na udział Polonii w tworzeniu polityki zagranicznej USA. W 1965 r. prezydent Johnson mianował Gronouskiego ambasadorem w Pol- sce. Wybór ten stanowił ważny element w polityce „budowy mostów”, którąlokator Białego Domu próbował realizować w tym czasie. Dyplomata jechałdo Warszawy, by uczynić wszystko co w jego mocy dla dalszego zrozumienia i dobrej woli w stosunkach bilateralnych, nie udało się to jednak ze względu

na ochłodzenie klimatu w stosunkach międzynarodowych, przede wszystkim w związku z zaangażowaniem amerykańskim w Wietnamie9.

Wracając do lat 40.: w rozdziale poświęconym temu okresowi autorka zwró- ciła uwagę na nieudane próby przeciwstawienia się przez KPA decyzji Trumana o cofnięciu uznania dla legalnego rządu polskiego w Londynie po powstaniu TRJN w Warszawie, a także na podejście organizacji do konferencji założy- cielskiej ONZ w San Francisco i spotkania ministrów spraw zagranicznych w Paryżu oraz do wyborów w Polsce w 1947 r. Osobne miejsce poświęca casusowi Mikołajczyka, pokazując otwarcie KPA na promocję sprawy polskiej za Atlantykiem, pomimo krytycznego podejścia do tego polityka przez częśćczłonków organizacji polonijnej po jego ucieczce z Polski. W tej części Joanna Wojdon przybliża także działalność gałęzi ustawodawczej KPA, listy, memoranda, oświadczenia, publikacje kierowane do prezydenta, kongresmenów, senatorów i różnych polityków. Z jej wywodu wyraźnie widać, że chociaż organizacja posiadała dostęp do mediów mainstreamowych, raczej realnie nie wpływała na politykę amerykańską. Za najbardziej udaną Joanna Wojdon uważa aktywnośćKomitetu Katyńskiego. Bazując na archiwaliach, autorka przekonuje, że obser- wowane w latach 50. zainteresowanie amerykańskiej opinii publicznej sprawąmordu na oficerach polskich przez NKWD i działania m.in. Komisji Kongresu w tej sprawie były skutkiem właśnie silnego nagłośnienia Katynia przez KPA10. Ważne miejsce, zwłaszcza w pierwszych latach po wojnie, miały także kon- takty z rządem na emigracji. Autorka wskazuje na zaangażowanie organizacji w przyjazdy członków władz emigracyjnych do USA, np. na pozytywną rolęwizyty Tadeusza Bora-Komorowskiego w czerwcu 1945 r. Administracja pre- zydencka wcale jednak nie była szczęśliwa z jej przebiegu i ciepłego powitania gościa przez urzędników cywilnych i wojskowych. Sekretarz stanu James Byrnes obawiał się, że wywoła to polityczne zamieszanie i komplikacje w delikatnych w tym czasie relacjach z władzami warszawskimi. Podjął zatem decyzję, że w przyszłości Departament Stanu nie będzie wspierał żadnych wizyt Polaków z Londynu w USA11. Autorka zwraca jednak uwagę na pogorszenie stosunków

z polskim Londynem po śmierci prezydenta Raczkiewicza, w wyniku zawirowańwewnętrznych spowodowanych przez rywalizację konkurujących ze sobą grup Polaków w Wielkiej Brytanii.

Z książki Joanny Wojdon wyłania się obraz niezmiennej, negatywnej posta- wy KPA wobec rządu komunistycznego w Polsce, który uznawano za władze narzucone przez Kreml. Wskazuje na aktywność Polonii dotyczącą ograniczenia roli peerelowskich placówek w USA w latach 50., gdyż placówki te uznane zostały za centra komunistycznej propagandy. Ich izolowanie było rzeczywiście dosyć efektywne, ale nie można zapominać, że wpisywało się również w ogólnąpolitykę USA do 1956 r. wobec dyplomatów z krajów komunistycznych12. Istot- ny element postawy członków KPA w pierwszej dekadzie po wojnie stanowiło również unikanie wyjazdów do Polski. Inne przejawy walki z reżimem w PRL, na które wskazuje autorka, to m.in. protest przeciwko przewiezieniu prochów Ignacego Paderewskiego do kraju i niedopuszczenie do sponsorowania przez Warszawę Katedry im. Adama Mickiewicza na Uniwersytecie Columbii.

Joanna Wojdon słusznie wskazuje, że wydarzenia w Polsce w 1956 r. sta- nowiły wyzwanie dla postawy zarówno Stanów Zjednoczonych, jak i Polonii amerykańskiej. Już w czerwcu, po proteście w Poznaniu, KPA podejmowałpróby wywarcia wpływu na strefy rządowe i legislacyjne, np. na przedstawienie sytuacji nad Wisłą w ONZ, ale bez większych rezultatów, bowiem administracja zdecydowała się na zachowanie ostrożnej postawy13.

Należy także zgodzić się z konstatacją autorki o wzroście roli KPA w polityce amerykańskiej. Wypracowując nową politykę wobec PRL po paździer- niku 1956 r., administracja prezydenta Eisenhowera konsultowała się z Poloniąw sprawie poczynań wobec nowych władz w Warszawie i znalazła jej poparcie. Rozmarek w imieniu swojej organizacji popierał eksport nadwyżki produktów rolnych do Polski, co miało uczynić ten kraj mniej zależnym od ZSRR. Podobny wydźwięk miała rezolucja z 1957 r., zakładająca współpracę z amerykańskimi organizacjami charytatywnymi, które niosły pomoc ludności i których działalnośćnie wspierała reżimu komunistycznego.

Innym stałym elementem w działaniach KPA w latach 50. i 60. była – jak wskazała Joanna Wojdon – kwestia granic Polski. Przez lata w różnych memo- riałach formułowano żądania zwrotu terenów zabranych przez ZSRR, ale rów- nocześnie organizacja twardo wspierała nową polską granicę zachodnią ustalonąw Poczdamie przez Wielką Trójkę. Co prawda naciski KPA nie spowodowały zmiany oficjalnej wykładni rządu amerykańskiego, ale warto odnotować np.

rozmowy w tej sprawie z przedstawicielami Departamentu Stanu w 1959 r. i 1960 r. Zinterpretowanie przez Rozmarka wyników pierwszej rozmowy jako zaaprobowania przez Biały Dom granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej i upublicz- nienie jej w czasopismach polonijnych wywołało energiczne kroki administracji prezydenckiej, aby zapobiec ewentualnemu umiędzynarodowieniu tego problemu, a zwłaszcza zapoczątkowało działania mające zapobiec podjęciu tej sprawy przez zaniepokojony rząd w Bonn. Trzeba również zauważyć ewolucję nieoficjalnego podejścia do tej sprawy przez administrację prezydencką i samego Eisenhowera, powoli skłaniających się ku życzeniom polskiej grupy etnicznej w USA, cho- ciaż można przypuszczać, że zmiana w postrzeganiu granicy na Odrze i NysieŁużyckiej wynikała również z silnych nacisków rządu w Warszawie, cieszącego się w tym czasie specjalnymi względami Waszyngtonu14.

Za interesujące należy uznać zwłaszcza podkreślenie przez Joannę Wojdon zaangażowania KPA w losy polskich dipisów i rolę tej organizacji w przyjęciu Displaced Persons Act z 1948 r. i Refuge Relief Act z 1953 r. Organizacja Rozmarka lobbowała za zmianami w prawie imigracyjnym umożliwiającym większym grupom Polaków wjazd do USA. Miały temu służyć m.in. stworzenie w 1948 r. Komitetu dla Spraw Wysiedleńców i Uchodźców, opieka nad osobami w obozach w Niemczech, pomoc przy wyjeździe do USA i po przyjeździe za Atlantyk.

Podsumowanie działań KPA za czasów rządów Rozmarka znajdujemy w zaskakująco krótkim (liczy bowiem 1,5 strony) rozdziale V. Autorka obok osiągnięć i porażek na arenie wewnętrznej podkreśliła w nim te elementy, które można uznać za osiągnięcia: pomoc polskim dipisom, jak również nieustanne przypominanie Amerykanom o polskiej sprawie. Zwróciła także uwagę, że Kon- gres nie koncentrował się tylko na politycznych działaniach, wspierając inne inicjatywy, np. Polish Institute of Arts and Sciences of America, Polish-American Studies czy The Polish Immigration Committee. W działaniach politycznych autorka zauważa pewne załamanie polityki dotyczącej Polski widoczne w latach 50. i 60. Sytuacja międzynarodowa nie sprzyjała działaniom w tej sprawie, zwłaszcza gdy USA właściwie uznały dominację ZSRR w Europie Środkowo- -Wschodniej. Z drugiej strony, moim zdaniem, polityka Eisenhowera, Kenne- dy’ego czy Johnsona wobec PRL, pomocy ekonomicznej i prób poszerzania obecności amerykańskiej nad Wisłą poprzez wymianę kulturalną i naukowąwłaściwie odpowiadała głównym celom KPA wobec kraju, czyli polepszeniu bytu narodu polskiego.

Pozostałą część książki autorka poświęciła działalności Kongresu w czasie prezydentury Aloyzusa Mazewskiego. Obok przypomnienia postaci najbardziej istotnych członków KPA – nie tylko samego przewodniczącego, ale także osób zasłużonych dla działalności KPA, a więc Casimira i Myre Lenard oraz Leonarda Walentynowicza – Joanna Wojdon przedstawiła dzieje biura w Waszyngtonie i opisała sprawy Polonii w latach 70. i 80. na arenie wewnętrznej, a także dużo miejsca poświęciła kwestiom wpływu organizacji na politykę USA w tym okresie.

Można zgodzić się z jej konstatacją, że chociaż na początku lat 70. delega- cja KPA dwukrotnie była zapraszana przez Richarda Nixona, zaś przedstawicie- le organizacji polonijnej brali udział w konferencjach grup etnicznych w czasie prezydentury Geralda Forda, to jednak Biały Dom nadal nieco instrumentalnie traktował te spotkania. Na przykład w przypadku Forda spotkanie z mniejszo-ściami etnicznymi miało zmniejszyć skutki jego słynnej gafy w czasie debaty wyborczej z Jimmim Carterem (wypowiedź o rzekomej niezależności narodów w państwach zdominowanych przez Kreml). Autorka podkreśla także fakt, żeżaden z prezydentów amerykańskich nie spotkał się z przedstawicielami KPA przed wyjazdem do Polski, natomiast delegację zapraszano do Białego Domu dopiero po powrocie, aby przedstawić jej efekty spotkań w Warszawie. Zasadny jest zatem wniosek o braku zainteresowania przez Biały Dom opinią Polonii na temat sytuacji nad Wisłą. W przypadku prezydenta Cartera takie podejście mogło wynikać z faktu, że jego najbliższym współpracownikiem był Zbigniew Brzeziński, który orientował się w sprawach polskich równie dobrze jak KPA (a może i lepiej) i reprezentował podobne stanowisko wobec reżimu komuni- stycznego jak Polonia amerykańska. Joanna Wojdon słusznie zauważa większe możliwości oddziaływania na średni szczebel administracji, co zresztą podkreślałsam Mazewski. Przedstawiciele Polonii uczestniczyli w „Dniu Polskim”, organi- zowanym przez Departament Stanu, zaś w czerwcu 1979 r. szef KPA brał udziałw dyskusji nad SALT II. Brak większego zainteresowania prezydentów spotkaniami z delegacjami organizacji polonijnej mógł wiązać się także z faktem, że zasadniczo Polonia nadal wspierała politykę USA wobec ZSRR i PRL, z rezerwą podchodząc tylko do negocjacji rozbrojeniowych i Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W niewielkim stopniu w latach 70. poprawiła się obecność Polonii w administracjach prezydenckich. Jeżeli nie liczyć wyjątkowej pozycji Brzeziń- skiego, jednymi z niewielu przedstawicieli polskiej grupy etnicznej na wyższych szczeblach rządowych w latach 1968–1988 byli jedynie gen. Rowny i Edward Muskie, przez krótki czas sekretarz stanu w gabinecie Cartera.

W czasach Mazewskiego KPA nadal występował w imieniu Polski na ame- rykańskiej scenie politycznej. Kontynuował polityczny bojkot wobec komuni- stycznych władz w Warszawie, podobnie jak za prezydentury Rozmarka. Urzęd-

nicy organizacji nie utrzymywali kontaktu z przedstawicielami reżimu, np. nie przyjmowali zaproszeń do polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych. KPA wspierał natomiast wymianę ekonomiczną i kulturalną między Stanami Zjednoczonymi a PRL, wychodząc z założenia, że przynosi to korzyści Polakom.

Niewątpliwie autorka ma rację, że polityka organizacji Mazewskiego starała się modyfikować swoje cele zgodnie z kierunkiem generalnej polityki amery- kańskiej wobec PRL, podkreślając te, które służyły interesom narodu polskie- go. Dlatego też Polonia ostro występowała np. przeciw NATO-wskim planom bombardowania Polski w przypadku konfliktu wojennego i podkreślała stały charakter granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, zwłaszcza do 1970 r. Joanna Wojdon trafnie zauważa pewne problemy w realizacji polityki wobec Polski przez KPA, gdy na początku lat 80. nowa grupa emigrantów przybyłych do USA po 1956 r. zawiązała organizację „Pomost” z nieco radykalniejszym programem (np. kwestionowanie porządku jałtańskiego), co spowodowało konflikt między obydwoma ośrodkami polonijnymi.

W latach 80. po raz kolejny jednym z elementów nacisku na politykę władz amerykańskich wobec PRL stały się apele o pomoc ekonomiczną. Autorka poświęca tym działaniom osobny podrozdział. Za szczególnie istotne uważa przesłane do Departamentu Stanu w sierpniu 1981 r. memorandum, w któ- rym zwracano uwagę, że tylko ekonomiczna pomoc z Zachodu może zapobiec ruinie polskiej gospodarki, a tym samym ocali Europę Środkowo-Wschodnią od widma destabilizacji i fiaska procesu demokratyzacji. Państwa zachodnie miały wziąć na siebie ciężar odbudowy ze szczególnym uwzględnieniem rolnictwa indywidualnego, małych przedsiębiorstw i produkcji na eksport – przy gwaran- cjach reżimu i wprowadzeniu programu reform ekonomicznych. Z dostępnych w tej chwili dokumentów administracji Reagana nie wynika, aby to memoran- dum miało decydujący wpływ na politykę USA, ale niewątpliwie wydane było w odpowiednim momencie. Właśnie w tym czasie nastąpiła zmiana w myśleniu rządu amerykańskiego na temat udzielania pomocy PRL. Wiązało się to także z płynącymi z Kapitolu apelami o zintensyfikowanie działań finansowych wobec Warszawy15.

Należy również zgodzić się z opinią Joanny Wojdon, że wprowadzenie stanu wojennego wywołało zwiększenie zainteresowania Polską i Polonią nad Potomakiem. Już 14 grudnia 1981 r. Mazewski rozmawiał z przedstawiciela- mi Białego Domu i Departamentu Stanu, przeprowadzał wywiady dla mediów i rozmowy telefoniczne. Prezes KPA stał się regularnym gościem w Białym Domu, np. w czasie proklamacji Dnia Solidarności, a Kongres Polonii przy-

gotował program sankcji, który dostarczono administracji prezydenckiej. Na podstawie odtajnionych akt w bibliotece Reagana trudno na razie stwierdzić, czy administracja korzystała z tego tekstu przy opracowywaniu obostrzeń wobec PRL. Pewne podobieństwa nietrudno jednak zauważyć. Podobnie jak w progra- mie retorsji przyjętym przez Biały Dom, także w projekcie KPA ich zniesienie uzależniano od liberalizacji życia politycznego w Polsce, zwolnienia interno- wanych, przywrócenia NSZZ „Solidarność”, ponownego przyjęcia usuniętych z pracy i zniesienia cenzury. KPA był także za wprowadzeniem sankcji wobec ZSRR, stąd niezadowolenie Polonii wywołał fakt cofnięcia przez Reagana pod koniec 1982 r. embarga na transfer technologii do budowy rurociągów do tego kraju. Po zniesieniu stanu wojennego organizacja Mazewskiego zaproponowała rozpoczęcie negocjacji z Warszawą w sprawie spłaty długów oraz zgody na korzystanie z łowisk amerykańskich przez polskie trawlery i z zadowoleniem powitała oświadczenie Białego Domu w tej sprawie.

Joanna Wojdon podkreśla, że punktem zwrotnym w postrzeganiu przez KPA sytuacji nad Wisłą był apel Lecha Wałęsy z grudnia 1983 r. Oświadczenie organizacji polonijnej ze stycznia 1984 r. zostało odebrane jako istotne przez Departament Stanu. Administracja przystała zatem na zezwolenie na połowy i loty czarterowe. Podczas wypracowywania ostatecznej odpowiedzi wobec proś- by lidera „Solidarności” Waszyngton rzeczywiście wziął pod uwagę pozytywne stanowisko nie tylko KPA, ale również Biura Koordynacyjnego „Solidarności” w Brukseli, a także Watykanu16. Jak można sądzić na podstawie zachowanych dokumentów, w łonie organizacji polonijnej w tym czasie polityka administracji prezydenckiej nie budziła żadnych wątpliwości. Organizacja całkowicie popierała działania Rady Bezpieczeństwa Narodowego, a zwłaszcza głównych architek- tów amerykańskiej polityki wobec Warszawy – Roberta McFarlane’a i Pauli Dobriansky17. Niewątpliwie od tego momentu można mówić o nowym okresie. W rozważaniach KPA będzie stale przewijało się hasło pomocy dla kraju, wspie- rane opiniami lidera „Solidarności” i polskiego episkopatu o sytuacji w Polsce.

Sadzę, że za jeden z elementów nacisku na politykę rządu USA, tym razem wobec Polaków z kraju, można uznać żądania bardziej otwartej polityki imigra- cyjnej Waszyngtonu wobec uchodźców z Polski, zwłaszcza od sierpnia 1980 r. Joanna Wojdon poświęciła dużo miejsca temu istotnemu, a mało znanemu epizo- dowi w działalności organizacji polonijnej. KPA żywo interesował się losem osób

przebywających latem 1981 r. w obozie tranzytowym w Wiedniu. Administracja prezydencka bardzo niechętnie udzielała tym osobom azylu za Atlantykiem. Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego przywódcy polonijni wezwali do ogłoszenia tzw. emergency refugee situation, co w myśl ustawy o uchodźcach z 1980 r. pozwoliłoby w danym roku przyjąć dodatkową liczbę imigrantów. Autorka uwypukla rolę KPA, który już w styczniu 1982 r. przedstawił specjalne memorandum komisarzowi ds. Imigracji w Waszyngtonie. W memorandum tym wyraził zaniepokojenie położeniem 50 tys. Polaków w Wiedniu, z których połowa ubiegała się o azyl za Atlantykiem. Amerykanie nie chcieli zwiększać limitu przyjmowanych osób, a nawet czasowo wstrzymali rozpatrywanie wniosków. Polakom przebywającym w USA odbierano także przyznany wcześniej status uchodźcy politycznego. We wrześniu 1982 r. KPA wniósł nawet oskarżenie do sądu przeciw władzom amerykańskim o nieodpowiednie traktowanie polskich uchodźców. Prokuratorowi generalnemu, sekretarzowi stanu oraz komisarzowi ds. imigracji zarzucono przewlekanie spraw o azyl, krytykowano formy przesłu- chiwania Polaków i odrzucanie wniosków. W latach 80. KPA powołał komisjęds. uchodźców i imigrantów. Nie dziwi zatem fakt, że organizacja polonijna z zadowoleniem przyjęła zmiany w polityce przydzielania azylu, wypracowane przez administrację na przełomie 1984 i 1985 r.18

Autorka przychyla się do opinii, że w okresie Mazewskiego można mówićo „złotej erze” w działalności KPA. Wśród osiągnięć tego okresu podkreśla przezwyciężenie negatywnych stereotypów Polonii, miliony dolarów wysłanych w ramach pomocy dla Polski, uzyskanie przywilejów kombatanckich dla pol- skich weteranów, którzy osiedlili się w USA po II wojnie światowej, i sta- tusu imigrantów dla tych, którzy przyjechali w latach 80. Z drugiej strony coraz bardziej widoczne stały się symptomy kryzysu KPA, przede wszystkim stałe problemy finansowe, ograniczające pola działania, narastające konflikty wewnętrzne, wyraźnie zmniejszające się zainteresowanie działalnością organi- zacji przez nowych emigrantów oraz, co chyba najbardziej istotne, zmniejszenie się grupy entuzjastów pracy dla dobra organizacji. Parasol KPA przyczyniałsię do autorytetu, jakim cieszyła się Polonia zarówno w Polsce, jak i w USA, ułatwiając tym samym indywidualne przedsięwzięcia poszczególnych osób czy przebicie się z różnymi inicjatywami przez małe, rozproszone grupy. Finanso- we problemy ograniczały jednak działalność, co powodowało zagrożenie dla istnienia niektórych struktur organizacyjnych, np. Fundacji Charytatywnej czy biura w Waszyngtonie. Podjęte przez Mazewskiego próby mobilizacji Polonii do

walki o docenienie jej roli w mainstreamowym amerykańskim społeczeństwie nie do końca się udały. Za bardziej pomyślne kroki uznać należy otwarcie sięna weteranów i imigrantów po II wojnie światowej i pracę z polonijnymi inte- lektualistami. W latach 80. aktywność KPA skupiła się na pomocy dla Polski, a „osłabiona organizacyjnie organizacja”, paradoksalnie, zaczęła odgrywać pewnąrolę przy tworzeniu polityki amerykańskiej wobec Polski. Z drugiej strony KPA nie umiał znaleźć porozumienia z nową falą imigrantów w latach 80., przede wszystkim z grupą skupioną w „Pomoście”.

Chciałbym zaznaczyć, że moje uzupełnienia do książki Joanny Wojdon nie przekreślają generalnie pozytywnych odczuć po jej lekturze. Niewątpliwie, pracęnależy uznać za udaną próbę syntezy działalności KPA w okresie prezesur Roz- marka i Mazewskiego, przedstawienia roli tej organizacji odgrywanej w czasach zimnej wojny zarówno na arenie wewnętrznej, jak i w stosunku do sytuacji Polski i Polaków, znajdujących się przez ponad 40 lat pod dominacją Kremla. Szerokie wykorzystanie materiałów archiwalnych, przede wszystkim amery- kańskich, pozwoliło na zbudowanie jasnego i przejrzystego obrazu osiągnięći porażek KPA, w tym także wpływu na politykę USA wobec Polski i przybliżyło czytelnikom anglojęzycznym działalność najważniejszego przedstawicielstwa emigracji polskiej w USA w XX w.


1 J. Wojdon (2005), W imieniu sześciu milionów… Kongres Polonii Amerykańskiej w latach 1944–1956, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek i idem (2008), W jedności siła. Kongres Polonii Amerykańskiej w latach 1968–1988, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

2 Za najpełniejsze dotąd przedstawienia działalności KPA przed powstaniem pracy J. Wojdon należy uznać pracę D. Piekosa (1991), For Yor Freedom Through Ours. Polish American Efforts

3 Zob. np. M. Ahrari (1987), Conclusions, w: Ethnic Groups and U.S. Foreign Policy, West- port: Greenwood Press.

4 W swoim wystąpieniu podkreślił m.in., że wyzwolenie Polski z jarzma komunistycznej niewoli może być dokonane tylko na drodze ewolucyjnej – „cierpliwej zachęty do osiągnięcia wolności i ostrożnego nacisku na Kreml”, cyt. za: Protokół Piątej Krajowej Konferencji Kongresu Polonii Amerykańskiej (30 września – 2 października 1960 r.), Muzeum Polskie w Chicago, Mate- riały Kongresu Polonii Amerykańskiej. Szczegóły programu przedstawionego przez Kennedy’ego, zob.: J. Tyszkiewicz (2011), Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski w czasie prezydentury Johna F. Kennedy’ego, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 19.

Ibid., s. 153.

Ibid., s. 44.

7 Obok miłych dla Warszawy sformułowań, dotyczących obrony zagrożonej klauzuli najwyż- szego uprzywilejowania oraz woli rozszerzenia wymiany między obu krajami, w przemówieniu Johnsona znalazły się słowa, które wywołały wściekłość Władysława Gomułki. Johnson powie- dział bowiem, że gdy „okowy obcych wpływów” zostaną usunięte, „płomień wolności zapłonie w wolnej i niepodległej Polsce jaśniej niż kiedykolwiek”. Johnson przypomniał także stwierdzenia Kennedy’ego, że „Polska może mieć rząd satelicki, ale Polacy nie są narodem satelickim”. Wice- prezydent USA za główny cel polityki amerykańskiej uznał „pragnienie ujrzenia powrotu wolności do Polski i innych krajów Europy Wschodniej. Wiemy, że lata ciemności nie zgasiły światła wolności w Polsce. Władcy ciemności również o tym wiedzą”. (W oczach Zachodu, nr 516/6 V 1963 r. i szyfrogram z 7 V 1963 r. (Winiewicz do Drożniaka), Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, sygn. akc. 21/66, w. 3, t. 11 d.; Memorandum z 9 IX 1963 r., National Archives Record Group 59, Department of State, Subject Numeric Files, 1963, Folder POL POL-US).

8 L. Pastusiak (2013), 400 lat stosunków polsko-amerykańskich, Warszawa: Wydawnictwo AM, t. 2, s. 1027.

9 Szerzej zob. J. Tyszkiewicz (2001), Stosunki polsko-amerykańskie w połowie lat 60. w świe- tle relacji ambasadora radzieckiego w PRL, w: Ruchniewicz K., Szaynok B., Tyszkiewicz J. (red.), Wrocławskie Studia z Polityki Zagranicznej, nr 1, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, s. 112–113.

10 Autorka polemizuje w tym miejscu m.in. z wywodami W. Wasilewskiego (2010), Kongres USA wobec Zbrodni katyńskiej (1951–1952), w: Kalbarczyk S. (red.) Zbrodnia Katyńska w kręgu prawdy i kłamstwa, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, s. 89–106.

11 R. Lucas (1982), Bitter legacy. Polish-American Relations in the Wake of World War II,Lexington: University Press of Kentucky, s. 54; P. Wandycz (1980), The United States and Poland, Cambridge (Mass.) and London: Harvard University Press, s. 321.

12 Zob. szerzej J. Tyszkiewicz (2015), Rozbijanie monolitu. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Polski w latach 1945–1988, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 78–79.

13 Ibid., s. 101.

14 Szerzej zob. ibid., s. 157–158 i 160–161.

15 Zob. szerzej: ibid., s. 442–443.

16 Zob. np. Memorandum for the President from Robert McFarlane z 16 I 1984 r., Ronald Reagan Library, White House Staff Office Files (dalej cyt.: RRL, WHSOF), Dobriansky Paula: Files, box 3, Folder Poland-Memoranda 1984–1985 (Jan. 1984, 1–26).

17 Memorandum for the Meeting with National Security Advisor z 22 V 1985 r., RRL, WHSOF, Dobriansky, Paula Files, Folder Poland-Asylum (10), p. 34–35.

18 Pismo do The Honorable Robert C. McFarlane z 22 II 1985 r., RRL, Dobriansky, Paula Files, Folder Poland-Asylum (11), p. 4.

Reviewed by: Jost Dülffer, Köln Neue Historiche Literatur / Buchbesprechungen 19.–21. (written in German) : The Inauguration of “Organized Political Warfare”: The Cold War Organizations sponsored by the National Committee for a Free Europe/Free Europe Committee

Reviewed by: Jost Dülffer, Köln 
Neue Historiche Literatur / Buchbesprechungen 19.–21.
(written in German) 

The Inauguration of Organized Political Warfare

Wer das „Free Europe Committee” (FEC, das zeitweise „National Committee for a Free Europe” hieß) nicht kennt, könnte bei dem Titel annehmen, die Publikation des Buches sei von einem heutigen Komitee dieses Namens gesponsert worden; jedenfalls legt das der Argumentationsstil vieler Autoren des Bandes nahe, der nachdrücklich von der Dichotomie Freiheit vs. kommunistischer Totalitarismus bestimmt ist. Das FEC war jedoch ein von 1949 bis 1971 existierender Zusammenschluss vor allem ostmitteleuropäischer Exilorganisationen in den USA. Der Haupttitel des Buches ist der auf George Kennan zuröckgehenden Direktive des US National Security Council (NSC10/2) von 1948 entnommen, mit dem die CIA ermächtigt wurde, eine größtenteils offene Organisation zu errichten (und zu finanzieren), die dann mit beträchtlichen geheimdienstlichen Mitteln unterstützt wurde. Die Leitung sollte jedoch unabhängig erscheinen und stellte sich tatsächlich bald als Who is who renommierter US-Politiker, Wissenschaftler und ebensolcher Vertreter der osteuropäischen Exilstaaten dar. Die sichtbare — und bereits gut untersuchte — Spitze wurden Radio Free Europe sowie Radio Liberty, aber die CIA finanzierte eine Fülle weiterer weltweiter Aktivitäten von Exilpolitikern der Staaten, suchte aber das FEC immer als zivilgesellschaftliche Institution erscheinen zu lassen, was auch finanziell zu einem gewissen Maße gelang. Von der Carnegie-Stiftung bis Time Magazine waren (fast) alle dabei.

Das FEC selbst beschäftigte zunächst mehrere Tausend Menschen. Die US-Unterstützung und die FEC-Politiker zielten bis zum Ungarn-Aufstand 1956 auf die unmittelbare Befreiung vom Kommunismus, die dann nicht erfolgte. Danach machte sich in US-Regierungskreisen Skepsis breit, wechselnde Phasen von Detente folgten, bis die direkte US-Unterstützung 1971 ganz eingestellt wurde. Auch das FEC musste nach 1956 die Hoffnung auf baldige Befreiung aufgeben und sich weitgehend auf Netzwerkarbeit beschränken. Die je nationalen Exilorganisationen werden in insgesamt elf, zum Teil recht langen Essays untersucht. Das geht über die Komitees der Tschechen, Balten, Rumänen, Bulgaren, Ungarn (mehrere Beiträge), Polen, behandelt das bis 1958 existierende „Collège de l’Europe libre” in Straßburg (und einen Partner in New York). Eine „Assembly of Captive European Nations” (ACEN) entstand 1954 von dem FEC gesponsert nach dem Modell der UN-Vollversammlung. Instruktiv ist eine kleine Fallstudie, wie ACEN gegenüber dem UN-Gebäude in New York Werbung gegen sowjetische Teilnehmer an der Vollversammlung machte. Bemerkenswerterweise behinderten die USA die Bildung solcher Organisationen für die Sowjetunion und ihre Republiken.

Der CIA-Ursprung und die entsprechenden Ziele werden deutlich nur in der Einleitung von Kádár Lynn angesprochen. Es hat den Anschein, als ob wir noch längst nicht alles über die versuchte und nur partiell geglückte Instrumentalisierung wüssten. Die Länderessays sind innovativ und quellengesättigt gearbeitet, verdeutlichen neben dem – je ohne Distanz behaupteten – Kampf für Demokratie oft auch die Querelen etwa zwischen etabliertem Exil und neuen Flüchtlingen aus Osteuropa, vor allem aber die zahlreichen Versuche, in den USA, auch über die UN und in fast allen Teilen der Welt die nationalen Anliegen der Exilierten nuanciert vorzustellen. Die meisten dieser Organisationen gingen kurz nach dem Entzug der US-Unterstützung ein. 

Bei allem Lob für innovative Forschungen vermisst man manche Kontextualisierung. Nur Spurenelemente übergreifender Forschung zum Kalten Krieg sind zur Kenntnis genommen worden. Einiges berührt auch deutsche Themen. Die Gründung des „Kongresses für kulturelle Freiheit” in Berlin 1950 wird ein paarmal als Schlüsselereignis erwähnt – keine Kontexualisierung, ebenso wenig zu den Exil- Bulgaren, die in Germersheim ein Zentrum hatten, oder zu mehreren anderen Organisationen, die von der CDU oder den „Nouvelles Equipes Internationales” unterstützt wurden. Es bleibt somit ein zwiespältiges Urteil: bisher kaum bekannte Sachverhalte, aber mit einem Tunnelblick, der zu wenig über die Quellen hinausweist.

Reviewed by Gergely Tóth University of Utah, Salt Lake City: Review: 21st Century Hungarian Language Survival in Transylvania.

Gergely Tóth 

21st Century Hungarian Language Survival in Transylvania

This volume offers a fresh, comprehensive description of the current state of affairs of Hungarian as an endangered minority language in the Transylvania region, also making the reader aware of the struggles minority language speakers face. Seven scholars, linguists and sociologists based in the Carpathian Basin, and showing keen interest in and concern for their native tongue, set out to analyze the language’s position in six chapters, under the guidance of Prof. Kesserű Némethy. To be sure, the book’s first two contributions set a wider scope and provide parallels and comparisons to other countries of the region. After all, each of Hungary’s neighbors harbor a more or less sizeable native Hungarian minority, and all minority languages of the globe have to cope with many of the same challenges and obstacles. 

Following a Foreword which concisely announces the main chapters’ content, Prof. Kesserű Némethy sets the stage and identifies the basic problems in the Introduction, by delivering a brief yet thorough overview of the region’s history, political background, waves of foreign occupation, and ethnic relations from the Hungarian state founding in 1001 through our present day, including the pivotal 1920 Peace Dictate of Trianon, which has determined the life of all Hungarians, many of whom suddenly ended up as one of the largest minority groups in Europe. She also notes that the fall of Communism did not significantly improve the status of local minority languages. 

The first chapter, Traditions Shaping Language and Language Instruction Policies in East-Central Europe, written by Orsolya Nádor, approaches the question from a historical perspective. It is centered around the evolution and the status of Hungarian since the Middle Ages and collates the language with Latin and German, for a long time dominant in Central Europe. It takes a closer look at the role of linguistic ideologies leading to linguistic and social conflicts, and reviews international language laws and agreements affecting minority and majority languages. Debates surrounding minority policy are also discussed, along with the troubled fate of the Hungarian minority population whose status switched between majority and minority at least three times within just a couple of decades. The chances of linguistic and cultural survival are touched upon as well. 

Chapter 2, authored by Attila Z. Papp and titled Educational Policy Concepts in the Carpathian Basin, skillfully delineates the evolution of Hungarian minority education and the challenges that accompany it in Romania, Slovakia, the Ukraine, and Serbia, the four countries containing the largest Hungarian minorities. The article also illustrates in detail and compares the relevant programs of the leading Hungarian political minority parties of these countries, complemented by the agenda of organizations involved in the education of Hungarians outside of Hungary, offering a much needed and up-to-date overview. Minority education policies are contextualized in conjunction with demographics, educational statistics and development processes in the institutional framework. 

Chapter 3, Hungarian Public Education in Romania, with Particular Attention to the Language(s) of Instruction, composed by Rita Fóris-Ferenczi and János Péntek, focuses on the Hungarian sub-system of Romanian public education by interpreting the school as a unit of public administration, and also treating related legislation. It describes the system’s school types, teaching materials, and the development of curricula, and contrasts Hungarian with other minority languages as well as with foreign language instruction. It points out the particular situation of the Hungarian minority within the Romanian educational system, due to its size and deep historic traditions, considering Hungarian being by far the largest, historically long established minority (formerly majority) here. The authors also note that the system generally fails to aid the development of advanced bilingualism, by principally disregarding the students’ native language. 

The fourth chapter, featuring Noémi Fazakas’ The Hungarian Language in Transylvania: Its Existence in the Diaspora and the Possibilities of Revitalization, views the matter from a sociolinguistic angle and takes a look at the present state of the Hungarian language in Transylvania. It identifies the three main types of Hungarian’’s demographic and linguistic condition in the region (the fairly compact Székely territory, the numerous speech islands, and a scattered diaspora indeed at high risk of disappearance/dissolution). Drawing on essential sociolinguistic theories, including language endangerment, it deals with aspects of language maintenance and shift, linguistic rights and language policies (with reference to other languages of the world), the chances of revitalization, and it also contemplates the degree at which Hungarian should be considered an endangered language. 

The next chapter, The Official Register of the Hungarian Language Used in Transylvania, submitted by Krisztina Sárosi-Márdirosz and consisting of two parts, stems from a database on spoken audiovisual media. It takes an inventory of the most characteristic features of the local Hungarian language used in the administrative and political domains. Part I, The Theoretical Framework, gives in-depth definitions on various linguistic varieties such as ‘minority vs. majority language’ or ‘national language’, and also scrutinizes the embedding post-war and present-day legal context. It talks about the particular difficulties the Hungarian minority language is confronted with: although its use is legally permitted above a certain minority population ratio, its official register in Romania is underdeveloped, lexical gaps exist, and, owing to the lack of full-fledged and efficient bilingualism, referred to above, complex translations often display errors or inaccuracies. Part II, Monitoring the Hungarian Audiovisual Media in Romania, outlines the project and the methodology, describes the examined media outlets, and summarizes the investigated linguistic phenomena, ranging from phonological to syntactic and semantic issues. The article also touches upon the notion of ‘Translationese’, i.e., flaws and misunderstandings in connection with inaccurate or inadequate translation. 

In the final, sixth chapter, Language Use in the Electronic Media in Romania, Borbála Zsemlyei explores the same database utilized in the previous chapter. This unit too is greatly instrumental in the volume’s overall data timeliness, as it inspects current tendencies and patterns in 21st century communication, and text-linguistically analyzes the use of the Hungarian language in electronic media. Based on certain speech patterns, the piece discusses some typical occurrences on Hungarian radio and television, and emphasizes the importance of correct language, considering the great role the media plays as a model for speakers of the region in general and for targeted listeners in particular. A short, colorful history of the local Hungarian media and brief descriptions of the four monitored outlets are followed by a detailed analysis of observed linguistic problems in pronunciation, morphology (such as inconsistent suffix use), the lexicon, or in syntax (e.g., article use or subject-predicate agreement). 

The book is supplied with several very helpful, clear and well laid-out figures and tables, a comprehensive but not overwhelming Appendix listing the linguistic concepts and notions featured in the contributions, and brief Author Biographies. Each chapter, including the Introduction, comes with an informative yet manageable bibliography. The handsome, high-quality volume is complemented by five fold-out color Ethnic Maps of the Carpatho-Pannonian Area, covering the time period between 1495 and 2001. The product is a clearly and carefully structured title, a convincing blend of first-hand expertise on a complicated and difficult topic. I unhesitatingly recommend it to everyone seeking a thought-provoking, diligently composed and easy-to-process depiction of the fragile Hungarian minority language in the heart of Europe.

Slavic and East European Journal, vol. 59, no.3 (Fall 2015), page 454: Review: Night and Fog: The Collected Dramas and Screenplays of Danilo Kiš

Radmila Gorup, Columbia University

Night and Fog

The anthology features five dramas (Night and Fog, The Parrot, A Wooden Trunk for Thomas Wolfe, The Mechanical Lions, and Electra), and two screenplays (Marin Držić Always Lands on his Feet and Končarevci: A Factory Story). All the plays take place in modern times with the exception of Electra and Marin Držić, and all their characters are situated in their social contexts. Some plays address social and political conditions (The Parrot and Končarevci), while others investigate legacies of the totalitarian ideologies of the twentieth century (Night and Fog, Mechanical Lions, and A Wooden Trunk for Thomas Wolfe). All the plays simultaneously portray everyday life and the human condition in a broader sense. Ideology has an important place in Kiš’s plays: institutional religion in Electra and Marin Držić, legacies of Fascism and Communism in the rest. Violence is foregrounded and many characters die a violent death.

Written and performed in 1968, Night and Fog is, in Kiš’s words, “a set of lyrical variations on the theme of time and memory” (Appendix, 351). Readers of Early Sorrows and Garden, Ashes will recognize Andreas Sam, a Yugoslav-Hungarian young man who twenty years later returns to a Hungarian village where he spent the war years. Each of the three characters— Andy, Mrs. Rigo, and her husband—sees the past in their own way. While Andy admits that memory is elusive, he is certain that an injustice was done to his family. Physically absent but omnipresent is the tragicomic figure of his lost father.

The Parrot, shown on Belgrade TV in 1970, portrays class and generational conflicts of the late 1960s, and recalls Kiš’s novel Mansarda. The bizarre “crime” takes place in an upscale Belgrade apartment. The intruder is a chatty young man, perhaps mentally disturbed, with an imaginary parrot on his shoulder. The “victims” are a middle-aged couple, representative of the red bourgeoisie. The absurd exchange of “Who are you?” ends with the shooting of the young man.

When writer David Filip suggested to several colleagues that they write a play on the seven deadly sins, Kiš chose to write on laziness, the lesser sin, and composed A Wooden Trunk for Thomas Wolfe, which was shown on Belgrade TV in 1974. The play’s two characters, an old doctor and a young would-be writer, are based on real people. Holocaust survivors, they are trying to forge a new existence but their traumatic past prevents that. Unable to do it himself, the old man encourages his younger friend to write about the war experiences and bear witness to the Shoah, but the young man is afflicted with laziness and lacks talent. The two characters are reminiscent of similar ones in Kiš’s The Psalm, Early Sorrows, and The Lute and the Stars.

Mechanical Lions, staged in 1980, is a dramatization of the story “A Tomb for Boris Davidovich” and two other stories from the same collection. Kiš met with unexpected difficulties transferring narrative to drama and needed a new approach to portray the tragic destiny of Boris Davidovič Novsky, an idealistic revolutionary and true believer, pitted against a system intent on sacrificing him in the most brutal fashion. The system is represented by the investigating magistrate Fedjukin, who relentlessly tries to corrupt Novsky’s stellar revolutionary past, which Novsky fights to the very end to preserve. The play illuminates various historical periods, starting with pre-revolutionary Russia, the Revolution, and the political persecutions of the Soviet period.

Electra (1968), Kiš’s first dramatic work, was commissioned by the Belgrade experimental theater “Atelje 12.” Kiš began work with the single available Serbo-Croatian translation of Euripides’s play, but ultimately had to write his own verse. Kiš preserved the general traits of the famous legend of Electra and Orestes but combined it with elements of the theater of cruelty of Antoine Arnaud, to whom Kiš dedicated the play. The combination of the two models makes Kiš’s Electra modern and the play bridges the tyranny of antiquity with the oppressive ideologies of the twentieth century.

In 1979, Kiš wrote two screenplays, one on the life of Dubrovnik Renaissance playwright and perpetual rebel Marin Držić (1508–67) and another on the unorthodox socialist industrialization in Yugoslavia. Neither screenplay was filmed.

Cox translated Marin Držić Vidra, the title of the first screenplay, rather awkwardly as Marin Držić Always Lands on his Feet. Even if not exact, Marin Držić the Fox might have been better. This is not a screenplay in the true sense of the word since dialogue is sparse and narrative and stage directions predominate. Kiš must have found the figure of the Renaissance playwright appealing because of his rebellious streak and his broad-mindedness. Držić never stopped pursuing his artistic interests even though he became a priest. He criticized conservatism and the corruption of the Dubrovnik ruling class and the intolerance of the church and universities. The play is also a meta-text, as parts of Držić’s most successful play Uncle Maroje are integrated in the work. The screenplay written in Dubrovnik vernacular attests to Kiš’s linguistic skills.

Končarevci: A Factory Story is an accomplished screenplay that depicts the turbulent years after World War II, the crisis after Tito’s split with Stalin, and Tito’s subsequent efforts to forge Yugoslavia’s path to Socialism. The play consists of scenes with detailed settings and numerous prompts. The plot takes place in a pre-war Siemens electronic factory, now reconstructed and named after a partisan hero. The characters are numerous, and they are depicted in conflict both with society and with one another. Končarevci is another meta-text, a film within a screenplay. Within the screenplay a film crew is making a film. The screenplay ends with a loss of confidence in the Communist ideology largely because of the Party’s unwillingness to face reality and admit crimes committed in the name of an illusory future. Kiš’s irony is evident as Beethoven’s music is being played to an indifferent factory audience. Biography plays a crucial role in Kiš’s entire opus. Images of the author’s life are incorporated into his plays. He extended his cosmopolitan orientation to his dramatic works. His dramas include a classical tragedy, a Renaissance play, a portrayal of the Soviet gulag and its legacy, the Tito-Stalin split, and the Yugoslav brand of Socialism.

Kiš started to write dramas somewhat late in his career. Cox offers an argument that the author might have had reservations about drama because of his literature of facts, i.e., his reliance on documents, something which drama by its very nature avoids. Whatever the case, Kiš found a way to preserve the authenticity he advocated elsewhere.

Readers and scholars of Kiš should be grateful to Cox for an excellent translation of the writer’s dramatic works. Even though they are minor works when compared to his masterpieces, these plays nonetheless add to our understanding of one of the most important European writers of the second half of the twentieth century.

Slavic Review, vol. 74, no. 2 (Summer 2015): In Search of the Budapest Secession: The Artist Proletariat and Modernism’s Rise

Slavic Review, vol. 74, no. 2 (Summer 2015)

Lee Congdon
James Madison University

In Search of the Budapest Secession

In addition to academic training, Jeffrey Taylor brought to his search for the “Budapest secession” years of experience in the art trade. In the course of his extensive research, he discovered not one but a series of secessions (and secessions of secessions) and concluded that they were driven primarily by economic rather than aesthetic motives, that is, that they were less struggles for stylistic supremacy than competitions for commercial success. Although he may overstate it—were Hungarian artists businessmen and -women first?—he presents a well-argued case.

In early nineteenth-century Hungary, artists began to paint without benefit of a patron, thus creating the need for a market in art. Such a market, pluralistic in nature, began to develop in the shops of Pest booksellers, only to be devastated by a flood in 1838. Two years later, the Pest Art Society introduced a salon-based monopolistic market. At a time of increasing ethnic consciousness, however, the society gained a reputation as a venue for foreign artists and by 1868 it had ceased to exist. In 1859, a group of painters had seceded from the society to form the National Hungarian Fine Arts Society (OMKT), whose aim was to improve the prospects of Magyar artists. The new society was able to do so, however, only for a small number of painters, members of what Taylor refers to as a “labor aristocracy” (33), as opposed to an “artist proletariat” (59) composed of lesser talents who were left to their own devices. Until the outbreak of the Great War, according to Taylor, each “secession”—each new commercial venture—was either egalitarian (attempting to include as many artists as possible) or elitist (attempting to restrict opportunities to those with established reputations).

The OMKT did achieve a measure of commercial success, primarily thanks to state purchases and raffles, but it made the mistake of aligning itself with academic painting, as epitomized by Gyula Benczúr’s historical canvases, thus setting itself on a path of opposition to the modernism on the rise. The National Salon, formed in revolt against the OMKT in the 1890s, was driven, Taylor insists again, “not by aesthetics but by economics” (59); it was less interested in advancing the modernist cause than in expanding the art market. That may be so, but the salon did stage two important exhibitions of modern French art in 1907: one devoted to Paul Gauguin and Paul Cézanne, and one to Édouard Manet and Claude Monet. Moreover, it hosted exhibitions by members of the two most important Hungarian modernist movements: the MIÉNK (Circle of Hungarian Impressionists and Naturalists), led by Pál Szinyei- Merse, József Rippl-Rónai, and Károly Ferenczy; and the Eight, composed largely of the MIÉNK’s younger members, who looked for inspiration to the postimpressionists, Cézanne above all.

Taylor does not deny that the revolt against the OMKT’s authority represented by the group gathered around Simon Hollósy was at least framed in aesthetic terms. Hollósy, who had been working in Munich, led his followers to Nagybánya in Transylvania in order to practice plein air painting, a style for which the OMKT evinced little sympathy. Hollósy might have formed his own salon had not János Hock—Catholic priest, author of Art Reform, and enemy of the OMKT—persuaded him to cast his lot with the National Salon.

In time, it is true, “traditionalists” led by painter and critic László Kézdi-Kovács consolidated control over the National Salon, but they proved incapable of providing sufficient outlets for what had become a vast overproduction of artworks. As a result, new secessions, new models of commerce, began to challenge the salon model: private galleries such as the Könyves K.lm.n, self-staged exhibitions similar to the profitable one organized by Rippl-Rónai in 1906, coffee houses, and studio exhibitions. One of the most promising ventures was that of the Artists’ House, founded in 1909 by Miklós Rózsa, who had formerly served as artistic director of the MIÉNK, but it, too, failed financially and was forced to close in 1914. “Despite the increasing diversity of [art market] models,” Taylor concludes, “none but those supported by state funding or alternate revenue streams could survive because of the fundamental reality that the sale of contemporary artworks could never cover the cost of Pest rents” (191)

Hungarian Historical Review: The Inauguration of Organized Political Warfare – Cold War Organizations Sponsored by the National Committee for a Free Europe / Free Europe Committee.

An Extract from a review in the Hungarian Historical Review authored by Barnabás Vajda Volume 3, issue 4, 2014

Edited by Katalin Kádár Lynn. New York: 

The Inauguration of Organized Political Warfare

“There are eleven studies written by nine authors in this excellent book. The studies of two of the authors, Katalin Kádár Lynn, the editor of the volume, and Anna Mazurkiewicz are of key importance in the volume. The book is an immense contribution to the history of émigrés and at the same time to the knowledge of the activities of the Free Europe Committee. Though the survey is far from complete—all authors have raised many issues for further research—the book is an important step in furthering our knowledge about the true nature of American policy toward Eastern Europe during the Cold War.” 
Please go to http://www.hunghist.org/ for the full review.